Smá mótvægi við síbyljuna

Jólatónlist þegar það eru ekki tónleikar:

Allir vita að tónlist er holl og góð, nema rokkið… það kemur frá djöflinum. Að öllu gamni slepptu hefur tónlist margvísleg heilsusamleg áhrif. Núna þegar það verða líklega engir jólatónleikar er þeim mun mikilvægara að fara á Spotify eða YouTube og hlusta á eitthvað skemmtilegt.

Ég persónulega hef bæði smekk fyrir klassískri tónlist og djassi, auk ýmiss konar heimstónlist. Poppjólalög heyrast úr hverju horni þegar desember gengur í garð, og jafnvel fyrr, svo óþarfi er að auglýsa þau eitthvað frekar. Nei, hér verður horft til fagurtónlistar, sem er þó ekkert síður jólaleg en síbyljan.

Magnum Mysterium með Jan Lundgren

Byrjum á djassinum. Á vissan hátt er djassinn eins og búddisminn. Sá síðarnefndi hefur breiðst um heiminn og hefur þann einstaka karakter að geta lagað sig að þankagangi mismunandi landsvæða, hvort sem það er tíbetsk náttúrutrú eða evrópsk sálfræði. Djassinn hefur líka þennan sveigjanleika, þar eru margar stefnur og nálganir.

Fyrir nokkrum árum kom hingað til tónleikahalds sænski djasspíanistinn og tónskáldið Jan Lundgren. Hann spilaði með Barbörukórnum og nokkrum öðrum tónlistarmönnum. Meginuppistaðan á efnisskránni var samtíningur laga eftir Monteverdi, Gabrieli, Gaffurio, Morales, Byrd og de Victoria. Svipað samansafn kom  út í djassútgáfu Lundgrens á plötu fyrir rúmum áratug síðan undir nafninu Magnum Mysterium. Útsetningarnar eru lágstemmdar og fallegar, það er aldrei togstreita á milli þessara ólíku tónlistarstefna. Þvert á móti skapar djassinn fallega umgjörð utan um tímalausa endurreisnartónlistina og lyftir henni upp í hæstu hæðir. Útkoman er afar andaktug.

Officium með Jan Garbarek og Hilliard Ensemble

Árið 1994 kom út merkileg plata sem sló heldur betur í gegn. Norski saxófónleikarinn Jan Garbarek impróvíserar þar við kórsöng Hilliard Ensemble, og syngur hann verk eftir tónskáld frá 12. – 16. öld. Þetta er trúarleg tónlist, enda er Officium nafnið á hinum daglegu tíðabænum Kirkjunnar.

Söngurinn er afar fallegur, þrunginn einhvers konar himneskri ró. Upptakan var gerð í klaustri, og endurómunin er ríkuleg. Einhver kynni að ætla að djass-saxófónn í slíku samhengi sé ósmekklegur, en það er öðru nær. Saxófónninn er tilfinningaþrunginn og hugleiðslukenndur, útkoman er alveg einstök.

Vespers eftir Rahkmanínoff.

Annað kórverk er ómissandi um jólin, Vespers, eða Aftansöngur, eftir Rakhmanínoff. Það hefur nokkrum sinnum verið flutt hér á landi. Rahkmanínoff tilheyrði rússnesku réttrúnaðarkirkjunni, en var reyndar ekki kirkjurækinn. Aftansöngur eru kvöldbænir, tíðabænir, venjulega sungnar, eða bara beðnar, um kvöld. Titill verksins er ónákvæmur, um er að ræða næturvöku, yfirleitt aðfararnótt sunnudags í Rétttrúnaðarkirkjunni, og samanstendur af þremur tíðum.

Stemningin í verkinu er forn. Rakhmanínoff byggði tónlistina á hefðbundnum söng, og meiri hluti stefjanna tilheyrir tónlistararfi kirkjunnar. Hið frumsamda er svo í sama anda, og Rakhmanínoff sjálfur kallaði það „meðvitað feik.“ Saman myndar feik og alvara stórkostlegt listaverk, og er ein af skærustu perlunum í tónlist rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar.

Jól í Hallgrímskirkju

Að lokum verð ég að nefna plötu sem er alltaf spiluð heima hjá mér um jólin, Jól í Hallgrímskirkju. Hún er á Spotify. Þetta er samansafn af lögum sem tengjast jólunum, beint eða óbeint. Þar er t.d. hinn dásamlegi Pastorale í F-dúr eftir Bach sem Hörður Áskelsson leikur á orgelið af listfengi og mikilli tilfinningu. Einnig má hlýða á sálma, bæði erlenda og íslenska, til að mynda Nóttin var sú ágæt ein eftir Sigvalda Kaldalóns. Mótettukór kirkjunnar syngur unaðslega vel undir öruggri stjórn Harðar, og aðrir hljóðfæraleikarar eru með sitt á hreinu.  

Og aukalagið…

Aukalagið hér er afar lágstemmt, Sposa son disprezzata. Það hefur verið eignað Vivaldi, en er í raun eftir Geminiano Giacomelli. Ég heyrði lagið fyrst í þáttaröðinni The Sopranos, en þar er það spilað á meðan tvær konur eru að dást að endurreisnarmálverki af Heilagri guðsmóður. Cecila Bartoli syngur; hvílík guðdómleg fegurð. Þetta er tónlist sem fær hárin til að rísa. Hún hefur þau áhrif að maður trúir því auðveldlega að til eitthvað æðra en maðurinn; jólin eru svo sannarlega tími til að minnast þess.

One thought on “Smá mótvægi við síbyljuna

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s